Berichten

Bescherming van de portefeuille 4: Naked Short gaan en de VIX

10 juni 2011/in Bescherming, VIX, Volatiliteit/door

Dit is het vierde en laatste artikel in een serie waarin wij verschillende methodes aan uw oog hebben laten voorbijgaan, om uw beleggingsportefeuille te beschermen in tijden van zwaar weer.

Wij hebben gesproken over het verkopen van Calls, het kopen van Puts en Sprinters Short en het kopen van Double Short ETF ‘s. Hieronder zullen wij het hebben over Naked Selling van Aandelen en het aankopen van de Sprinters / Turbo’s op de VIX.

Naked Short in Aandelen

Over het naked short-gaan in aandelen zijn vele artikelen en kritieken geschreven. Men verstaat hieronder het verkopen van aandelen die men niet bezit. Uiteraard kan men geen aandelen verkopen die men niet (op tijd) kan leveren en derhalve leent men eerst de aandelen die men dan vervolgens verkoopt. De broker leent u ze uit en hij op zijn beurt leent ze van grotere institutionele beleggers of beleggingsfondsen die toch niet van plan zijn hun bezit te verkopen. Zij vragen voor het uitlenen van deze aandelen een prijs, die u, als lener, uiteindelijk moet betalen. Daarnaast worden er strenge eisen gesteld aan de tijd dat de lening kan lopen en hierdoor worden leners nog al eens gedwongen tot ontijdige terugkoop van de aandelen, waardoor verliezen kunnen worden geleden. In Nederland is het geen wijd verbreide methode. Ons is slechts één broker bekend (hier te lande), die bereid is u aandelen uit te lenen. Tijdens de crisis werden er al snel wettelijke maatregelen uitgevaardigd om deze praktijk te beteugelen. Het verkopen van aandelen die men niet bezit werd gezien als zeer negatief voor het beursgebeuren.
Het naked short-gaan op aandelen heeft meestal ook weinig te maken met het afdekken van een portefeuille ook al kan de methode daarvoor gebruikt worden. Vaak is de periode voor welke men kan lenen te kort. Het wordt in het algemeen gezien als een wijze van ongebreideld speculeren op dalingen van de beurzen. Wij vinden dat de elementaire voorwaarden niet vervuld zijn bij deze methode om er bescherming mee te zoeken en zullen er dus hier niet verder op ingaan.

Het kopen van de VIX

Het Vladeracken Woordenboek (zie onze website vermogensbeheer.co/ABC) geeft de volgende definitie van de VIX:
“Implied Volatility Index, ook wel genoemd Fearindex. Een door de CBOE ontwikkelde index voor de volatiliteit. De verwachte volatiliteit wordt berekend uit een breed scala van gewogen uitoefenprijzen met als onderliggende waarde de S&P500. De periode waarover de index berekend wordt bedraagt 30 dagen”.

Het is dus een index die de beweeglijkheid van de S&P500 meet via de beweeglijkheid van de onderliggende aandelen. Nu wordt er algemeen vanuit gegaan, dat de beweeglijkheid toeneemt naarmate de markt in mineurstemming is. Vandaar ook de betiteling van “Fearindex”.
Als de VIX gaat stijgen ziet men dat daarom als een teken dat de markt gaat dalen.

Deze algemene veronderstelling is niet geheel juist. De volatiliteit van een markt, aandeel, grondstof etc. kan ook in een stijgende markt toenemen. Met name in het geval van zogenoemde “Blow-off”-patronen is dit te zien (zie bijvoorbeeld ons artikel over Zilver van begin mei van dit jaar). De hoogte van de VIX moet dus altijd in relatie tot de voorafgaande koersbeweging van de onderliggende index worden gezien.

Wij laten u hieronder een grafiek zien van de 30-daags VIX Index op weekbasis.

Figuur 1

De les die uit figuur 1 geleerd moet worden is dat de toppen in de VIX samenvallen met de bodems in de S&P500. U kunt deze stelling controleren aan de hand van de pijltjes in de figuur. Deze staan bij de toppen en de bodems en het blijkt dat ze in een rechte lijn tot elkaar staan. Helaas kondigt niets in de grafiek aan dat er een top of bodem aankomt. Wat we echter wel kunnen concluderen is dat blijkbaar de VIX als hij de 20 passeert, op weg is naar een top. Voor beleggers in de VIX zou dit een long signaal kunnen zijn. Anderen stellen wel dat men reeds long kan gaan in de VIX als hij de grens van 15 doorschrijdt. Wij voelen ons fijn met 20 als scheidslijn, maar als de VIX op of onder 15 komt dan is dat voor ons zonder meer een koopsignaal omdat de risico’s onder 15 zeer gering worden. De laagste koers van de VIX in deze grafiek tot nu toe was 9,20.

Op zichzelf is het dus een mooi handelswerktuig (als u tenminste een goed exitsignaal kunt verzinnen) maar de vraag was of de VIX ook geschikt is voor de bescherming van uw portefeuille. Daartoe hebben we in figuur 2 opnieuw de VIX opgenomen weer op weekbasis en gesteld tegenover de AEX in de periode vanaf begin 2008 tot op heden.

Figuur 2

Men ziet dat de VIX op weekbasis ook met de AEX Index in harmonie leeft. Hij maakt zijn toppen soms iets te vroeg en zet de daling soms ook te snel in, maat grosso modo is de relatie in orde. Maar als dekkinginstrument van de portefeuille heeft hij het moeilijk. Men moet, net zoals bij de S&P500, in staat zijn een top te definiëren en dat is niet iedereen gegeven. Als men een goed exitsignaal zou kunnen creëren dan kan het een zeer interessant instrument zijn om in moeilijke beurstijden de portefeuille een extra oorlogskas te geven en daarmee een stuk bescherming.

Een exitsysteem

Er zijn natuurlijk vele mogelijkheden voor de ervaren beoefenaar van de Technische Analyse. Hij zou zich bijvoorbeeld gemakkelijk kunnen oriënteren op de candlesticks. Het is opvallend dat na iedere top in de VIX er een zwarte candle komt. In het merendeel van de gevallen is het een bearish patroon. Hiermede heeft men een mooi exitsignaal. Maar wij willen onze lezers daar toch niet mee lastigvallen, want er zijn eenvoudigere methodes.

In figuur 1 hebben wij ook een zwarte lijn getekend die de koersen volgt. Het is een 5-weeks Voortschrijdend Gemiddelde van de VIX. Een redelijk tot goed exitsysteem zou kunnen zijn dat men de VIX als hij boven de 20-lijn is uitgekomen, tenminste drie weken de tijd geeft om zich te ontwikkelen. Zodra er daarna een zwarte candle komt die sluit onder het 5-weeks gemiddelde is dit een exitsignaal. Na een top komt er blijkbaar steeds een zwarte candle, maar de top hoeft door u niet onderkend te worden. Voldoende is dat u let op de diepgang van de zwarte candle die daarna komt.

Wat koopt men?

Het gemakkelijkste is een Turbo Long VIX te kopen. (Vergis u niet: blijf van de Turbo short af). Als U koopt zodra de VIX de 15 raakt koopt u een Turbo met een Stoplossniveau van 7 of 11,60 (in ieder geval lager dan 15). De indicatieve hefboom van deze turbo’s is respectievelijk 1,48 en 2,26, het financieringsniveau 6,31 en 10,52.

Strategie

Als u een hengeltje wilt uitgooien in de grote VIX-vijver wacht dan totdat de VIX onder het niveau van 20 komt. Zodra hij dichtbij of op 15 komt koop dan een Turbo en wacht daarna rustig af. Het kan enige tijd duren voordat de markt opnieuw in beweging komt maar zodra de VIX boven 20 noteert zet u eerst de wekker op drie weken. Na drie weken zet u uw ogen open en volgt u de MA5. Zodra u daarna een zwarte candle ziet die sluit beneden de MA5 verkoop dan uw positie en incasseer de winst.

Kosten

De kosten voor de handel in deze Turbo’s kunnen erg hoog zijn. Niet omdat de transactiekosten anders zijn dan voor gewone Turbo’s, maar omdat de bied-laat-spread, het verschil tussen de prijs waarop u in de markt kunt kopen en de prijs waarop u gelijktijdig in de markt kunt verkopen, soms erg groot is wordt u de mogelijkheid ontnomen om aan deze instrumenten echt iets te verdienen. Tenzij u natuurlijk gebruik maakt van limietkoersen, met name wanneer u in wenst te stappen. En omdat het instappen niet op een dag aankomt (de volatiliteit blijft vaak gedurende enige tijd laag) heeft u alle tijd om een scherpe limiet te hanteren zonder dat u direct het gevaar loopt de boot te missen. Bij verkoop van de positie (als u winst wenst te nemen) ligt het verhaal anders, dan bestaat er wel een tijdsdruk en moet u dus weliswaar ook met een limiet werken, maar daar moet u dan wel naar blijven kijken en eventueel de limiet bijstellen.

De Risico’s

Het cijfermateriaal dat ons ter beschikking staat is te kort om zekere conclusies te trekken. De turbo’s op de VIX zijn gewoonweg onvoldoende tijd genoteerd geweest om met zekerheid te spreken. Maar mits u met zorgvuldigheid omgaat met het VIX-vehikel kunt u geen grote builen vallen. Hooguit mist u wat winst die u had kunnen maken. U moet natuurlijk wel attent blijven, maar dat is iets wat voor alle transacties geldt.

Algehele Conclusie

In een viertal artikelen hebben een aantal beschermingsconstructies de revue gepasseerd. Wij hebben onze keuze gemaakt. De verkoop van callopties op aandelen en/of op indexen is interessant. Het meest volledige instrument is de Sprinter Short op de betreffende index. De ETF Double Short is een snelle Hugo en niet gemakkelijk te hanteren, maar met een beetje inspanning uwerzijds is het een mooie mogelijkheid. De VIX tenslotte geeft mooie kansen om winst te maken, en heeft het voordeel dat het moment van instappen gemakkelijk te bepalen is. U moet alleen soms wel erg lang wachten op succes. Alles te samen genomen en ook samen gebruikt, moet dit arsenaal het u mogelijk maken om u door de beurswinters heen te loodsen zonder dat u met bevroren ledematen thuiskomt.

Den Haag, 10 juni 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Disclaimer
De auteur is verantwoordelijk voor het beleggingsbeleid van Vladeracken BV, een vermogensbeheerder met vergunning van de AFM. Vladeracken BV handelt voor sommige cliënten in de hier besproken of vergelijkbare effecten. Dit stuk is geen beleggingsadvies. Wie in de hier besproken producten belegt of wenst te beleggen, doet dat voor eigen rekening en risico. In dit kader wijzen de auteur en Vladeracken BV alle verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit stuk van de hand. De besproken producten en bijbehorende strategie vertegenwoordigen een hoog risico.

Bescherming van de portefeuille 3: De Double Short ETF

3 juni 2011/in Bescherming, Trackers, VIX, Volatiliteit/door

In twee voorafgaande artikelen hebben wij enkele maatregelen besproken die men zou kunnen nemen om de portefeuille af te schermen in tijden van zwaar weer.

Het betrof het verkopen van Calls en het kopen van Puts en/of Sprinters Short. Om zwaar weer te herkennen hebben wij een volgsysteem voorgesteld bestaande uit twee voortschrijdende gemiddeldes. Het lange was een 40-weeks gemiddelde van de AEX koersen en het korte (de signaallijn) was een 10-weeks voortschrijdend gemiddelde. Als confirmator hebben wij de MACD voorgesteld. Als het korte (in onze grafiek het rode) gemiddelde het lange (in onze grafiek het blauwe) van boven naar onderen doorschreed stelden wij dat de beurs in zwaar weer zat. Dit is het moment voor de belegger om actie te nemen teneinde zijn kapitaal te beschermen. In het omgekeerde geval (de rode doorschrijdt de blauwe van onder naar boven) moeten alle beschermingsconstructies worden opgeheven.

ETFS Double Short

Sinds het begin van 2009 zijn er ETF’s geïntroduceerd op de beurs die short gaan op indexen. De makers van deze trackers hebben een hefboom (leverage) ingebouwd die er op mikt dat één procentpunt daling in de index een stijging van twee procentpunten van de ETF ten gevolge heeft (zou moeten hebben). Men noemt dit Double Short ETF’s. Op grondstoffen bestaan vele van dit soort “Short”-trackers al dan niet voorzien van een hefboom, maar in Amsterdam zijn ook enkele “Short”-trackers met een hefboom op indices genoteerd. Wij noemen hier de ETFS Double Short CAC 40 en de ETFS Dow Jones Double Short EuroStoxx 50. Zij volgen respectievelijk de CAC 40 Index (grootste 40 Franse beursgenoteerde ondernemingen) en EuroStoxx 50 Index (grootste 50 Continentaal Europese beursgenoteerde ondernemingen).

Wij zullen het hieronder hebben over de Double Short CAC40. Maar u mag ook overal de andere ETFS lezen. Voor zover wij hebben kunnen nagaan zijn er geen wezenlijke verschillen tussen deze twee.

Koershistorie

Het probleem van deze ETF’s is dat zij te kort op de markt zijn om hun gedrag op weekbasis te kunnen analyseren. Als men, zoals wij dat gewoon zijn te doen, met een gemiddelde van 40 weken werkt, dan zijn er maar 60 weken beschikbaar, waarvan men een MA40 kan volgen. Dit is zonder meer te kort om enige aanvaardbare conclusie te trekken. Daar komt nog bij dat deze 60 weken de periode betreffen waarin de markten in grote lijnen gezien omhoog gingen. Wij hebben in ons artikel “Bescherming van de portefeuille 1” van 20 mei jongstleden laten zien dat het in die periode slechts eenmaal voorkwam dat er een signaal voor zwaar weer werd gegeven en dit signaal raakte al snel zijn stop-loss.

Wij laten u daarom in figuur 1 alleen de korte termijn zien (de dagkoersen).

Figuur 1

Uiteraard vroegen wij ons af of het inderdaad zo was dat de koers van de Double Short ETF tweemaal de winst maakte van de daling die zich voordeed in de CAC40. Het resultaat is als volgt.

In de periode 29 juni 2009 tot heden telden wij 15 dips in de koersen van de CAC40. De gemiddelde daling was 8,8 procentpunten. De dieptepunten van deze dalingen vielen allemaal samen met hoogtepunten in de Double ETF. De stijging van de ETF na ieder hoogtepunt in de CAC bedroeg gemiddeld 18,67 procentpunten. De vergelijking die wij nu maken is natuurlijk niet helemaal correct want de stijging vertrekt van een laag punt (de bodem in de ETF koersen) Als men hiervoor corrigeert dan is de gemiddelde stijging 15,27 procent. Dit lijkt geen slecht resultaat. Men zou hieruit kunnen concluderen dat de Double Short ETF een goede dekking zou kunnen geven in tijden van problemen. Maar er zijn een paar aantekeningen te maken:

1. Er was slechts één daling in de CAC40 die groter was dan 15%. Deze viel samen met de periode die wij in ons artikel “Bescherming van uw Portefeuille 1” van 20 mei jongstleden beschreven als de periode die snel de stoploss bereikte.

2. De gemiddelde duur van iedere retractie (stijging van de ETF) was slechts 12,5 dag. Als men er de periode va de grotere daling uit haalt dan resteren er gemiddeld 11 beursdagen. De variantie liep van 3 tot 20 dagen. U hoeft geen groot expert te zijn om te concluderen dat het zeer moeilijk zal zijn om van deze korte periodes gebruik te maken om een mooi resultaat te halen.

3. Daarbij komt dat de fluctuatie van de koers van de ETF, zoals u gezien hebt, ongeveer het dubbele is van de koers van de index zelf. U zult daarom zeer gemakkelijk hoog instappen en laat uitstappen, hetgeen de kansen op winst aanzienlijk beperkt. In bovenstaande figuur hebben wij een zeer kort volgsysteem getekend. Uiteraard zijn er betere, maar u ziet, als u de grafiek nauwkeurig bekijkt, hoe (té) laat de signalen ontstaan.

4. Bovenstaande cijfers komen uit een periode dat de CAC40 voor het grootste deel stijgende was. Men kan zich voorstellen dat de kansen op winst uit dalingen van de index, groter wordt. Helaas was het niet mogelijk om dit te controleren, door gebrek aan data. Maar hoe men het draait of keert ook in tijden van daling van de onderliggende index wordt de daling zelf herhaaldelijk onderbroken door korte termijn reacties. Men zou zijn dekking voor korte tijd kunnen opheffen, maar de gegevens hierboven stellen dat dit weinig tot geen kans op succes biedt.

Wij keren terug naar de weekkoersen van de ETFS Double Short CAC40.

Figuur 2

In figuur 2 laten wij u de staart zien van de periode die wij eerder in “Bescherming van de portefeuille 1”, beschreven. Het betreft het laatste deel waarin bij C een positie ingenomen kon worden , maar die al snel op een stop loss signaal stuitte. De tracker laat een kleine opflikkering zien, voor het overige is er niets te zien. Toch waren er in de getoonde periode 11 koopsignalen te zien voor de Double ETF op de dagchart. Dit bewijst dat het alleen maar gaat over rimpelingen in de weekchart die te klein zijn om zich druk over te maken als men een positie heeft om van de (grote) indexdaling te profiteren.

Conclusie

De conclusie is duidelijk. Onder voorbehoud van het tekort aan cijfer materiaal durven wij te stellen dat de Double Short ETF’s een goede bescherming bieden. Het probleem is dat er tijdens de rit omhoog door het leverage effect aanzienlijke dalingen in de waarde van de ETF kunnen ontstaan. Als men de moed heeft om zich alleen maar te laten leiden door de aan- en verkoopsignalen zoals het volgsysteem op de index deze levert lijkt dit probleem overkoombaar. Men kan tussentijds onder leiding van dagsignalen op de ETF speculeren, maar wij raden dit af. Het leverage effect maakt het zeer moeilijk om via de Double Short ETF van de korte termijn te profiteren.

Hoeveel ETF’s heeft men nodig?

De twee door ons hierboven genoemde ETF’s noteren allebei tussen 40 en 45. Men bepaalt de waarde van de portefeuille en men deelt deze door de waarde van de ETF die men gekozen heeft. Daarna deelt men nog een keer door twee (omdat het een Double ETF is) en het aantal dat men dan krijgt zou een redelijke dekking kunnen geven. Uiteraard kunt u gebruik maken van de Delta die in de portefeuille besloten ligt maar dit is moeilijker en het resultaat zal niet te veel verschillen.

De Risico’s

De risico’s liggen in eerste instantie in de mogelijk heftig fluctuerende ETF. Hiertegen gelden slechts stalen zenuwen. Het beste is om de signalen uit het index volgsysteem te volgen en daarop gebaseerd te besluiten de ETF te kopen of te verkopen. In tweede instantie bent u zelf uw risico. Ligt u te slapen? Volgt u niet uw signalen? In een dergelijk geval gaat u onherroepelijk de boot in. Het gebruik van deze Double Short ETF’s vereist actief volgen van de beurs. De cijfers die wij hierboven gaven bewijzen ons inziens voldoende dat u niet moet speculeren in een Double Short ETF zonder te beschikken over een scherp systeem voor het opwekken van signalen..

Nog meer Beschermingstechnieken

In een volgend artikel zullen wij ingaan op het “Naked Short”-gaan in Aandelen en op het gebruik van de VIX als dekkingsinstrument.

Den Haag, 3 juni 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Bescherming van de portefeuille 2: Het kopen van Puts of Sprinters

29 mei 2011/in Beleggingsstrategie, Bescherming, Opties, Puts Kopen/door

Publicatiedatum: 27 mei 2011

In een voorgaand artikel hebben wij een methode beschreven waarop wij portefeuilles van klanten beschermen tegen forse dalingen van de beurs door Calls te schrijven.

Zoals wij toen al aangaven zijn er veel meer wegen die naar het gewenste doel leiden. In dit artikel zullen wij op een twee de mogelijkheid ingaan, namelijk het kopen van Puts en Sprinters.

Het kopen van Puts

Het kopen van Puts is een van de oudste en meest bekende beschermingsconstructies die de markt kent. Men kan Puts op een aandeel kopen en men kan Puts op de index kopen. Mits in de juiste proporties gekocht geeft de indexput (Put op bijvoorbeeld de AEX Index in plaats van op één individueel aandeel) in principe bescherming van de gehele portefeuille, maar men zou zich in kunnen denken dat een Put op een aandeel in een dergelijk grote mate wordt aangekocht dat deze ook voldoende hedgewaarde heeft. Men legt dan alles in een en hetzelfde mandje en dat getuigt niet van voorzichtig beleid, Wij laten deze mogelijkheid dus vallen en beperken ons hieronder tot Puts op indexen en daarbij nemen wij de AEX Index, maar uiteraard mag men ook andere indexen invullen.

De nadelen van de Put

Omdat in de prijs van elke optie verwachtingswaarde ligt besloten zal men bij het kopen van Puts altijd verwachtingswaarde kopen. Dit is echter iets dat men zoveel mogelijk wil vermijden, want de verwachtingswaarde is iets vluchtigs, het verdwijnt naarmate de expiratiedatum nadert. En het verdwijnt ook (en vaak nog sneller) wanneer de onderliggende waarde in prijs daalt. Dit gedeelte van de aankoopprijs van de Put kan dus niet dienen voor de bescherming. Integendeel het is de verzekeringspremie, zoals wel gesteld wordt, die men betaalt om bescherming te krijgen. Als men de bescherming zoekt in de aankoop van Puts moet men dus beginnen met een investering die men in principe kwijt is. Het antwoord van de handel is om langlopende Puts te kopen, want per tijdseenheid gemeten is de verwachtingswaarde hier het kleinst en hij loopt er ook veel langzamer uit dan bij de kortlopende Puts.

Er zit nog een tweede nadeel vast aan het hedgen (afdekken) met behulp van Puts. Bij een dalende beurs stijgt de intrinsieke waarde van de Put (dat zochten we) maar als de markt plotseling keert loopt deze intrinsieke waarde er even snel weer uit. Dit in tegenstelling tot het verkopen van Calls, waarover wij in deel 1 van deze serie schreven. Bij een daling van de beurs verwijdert de uitoefenprijs van de Call zich van de prijs van de onderliggende waarde. De intrinsieke waarde loopt eruit en daarom zal bij een plotselinge stijging van de beurs er vaak in eerste instantie verwachtingswaarde in de prijs lopen en in mindere mate in het begin intrinsieke waarde. Dit is uiteindelijk afhankelijk van de afstand van de uitoefenprijs van de optie en de prijs van de onderliggende waarde bij de omkeer van de beurs. Het antwoord op dit probleem van de Put is uiteraard het vaak doorrollen van de Put (men stelt de winst dan steeds weer veilig), maar dat is per saldo een dure affaire van welke kant men dit ook bekijkt, want niet alleen betaalt men de transactiekosten, maar men koopt telkens opnieuw verwachtingswaarde. Het gebruik van Puts bij het hedgen van de portefeuille behoort daarom niet tot onze favoriete mogelijkheden.

De aankoop van Sprinters Short

De Sprinter Short (of de Turbo, of de Speeder in zijn verschillende vormen) is eigenlijk een Put zonder verwachtingswaarde maar met een ingebouwde stoploss (de echte Put heeft als puntje bij paaltje komt ook een stoploss want men kan nooit meer verliezen dan men betaald heeft). Het eerste nadeel dat kleeft aan de Put is hiermede vervallen, want er is geen verwachtingswaarde. Het tweede nadeel blijft bestaan, want ook de Sprinter verliest onmiddellijk aan intrinsieke waarde als de koers stijgt. Maar er is nog wel een ander voordeel aan de Sprinter verbonden als men deze vergelijkt met de Put. Het doorrollen is veel goedkoper. Men koopt geen verwachtingswaarde, de overblijvende kosten zijn slechts de transactiekosten.
Voor ons is de conclusie duidelijk: wij kopen geen Puts maar wij kopen wel Sprinters Short.

Vergelijking met de verkochte Call

De waardevermeerdering zou iets sneller kunnen gaan bij de Call, omdat de verwachtingswaarde in de Callprijs ook wordt “verdiend”. In de praktijk is dit een minimaal voordeel want bij een diep in-the-money Call is er van veel verwachtingswaarde geen sprake, terwijl de out-of-the-money Call geen intrinsieke waarde heeft die u dus ook niet kunt verdienen als de koers van de onderliggende waarde daalt. Daarbij komt dat de markt bij het verkopen van de Call negatief gestemd zal zijn, hetgeen ook niet in het voordeel van verwachtingswaarde werkt (die is dan vaak relatief laag). Maar de broker vraagt wel margin bij het verkopen van de Call. Bij de Sprinter koopt u en dus is er geen margin nodig. Let op: door te kopen investeert u. In plaats van margin betaalt u een prijs (maar de margin voor een Call zal veelal hoger zijn dan de investering in een Sprinter Short). De leverage in de Sprinter wordt door de bank verstrekt dus u betaalt daarvoor (in de vorm van een Stoploss die naar de koers van de onderliggende waarde toe kruipt waardoor u in feite langzaam maar zeker een lagere dekking overhoudt). Men zou alle voor- en nadelen op een rijtje kunnen zetten, maar dat is niet nodig voor wat ons betreft. Wij geven de voorkeur aan de Sprinter tenminste als men kiezen moet. Er is echter geen noodzaak tot kiezen. Wij gebruiken de instrumenten graag tegelijkertijd.

De Praktijk

Wij zullen hieronder gedurende een bepaalde periode met behulp van het volgsysteem dat wij in het eerste artikel van deze serie introduceerden, het gebruik van de sprinter en de Call volgen. Zoals u zich misschien herinnert nemen wij als volgsysteem een 10-weeks voortschrijdend gemiddelde (MA10), in de grafiek rood getekend, en een 40-weeks voortschrijdend gemiddelde (MA40), in de grafiek blauw. Kruisingen geven ons de signalen maar een signaal moet altijd bevestigd worden door (in ons geval) de langere MACD. In het vorige artikel gingen wij uit van weekkoersen (wij doen dit nu ook) en wij analyseerden de koersbewegingen in de periode augustus 2007 tot heden. Om niet het verwijt te krijgen dat dit een periode met weinig verrassingen en valkuilen is nemen wij nu de periode van begin 2002 tot aan juli 2007.

1. Bij A (wij spreken over 21 juni 2002) kruist de MA10 in benedenwaartse richting de MA40. Dit is een koopsignaal voor Sprinters Short en een verkoopsignaal voor Calls. Er hoeft in dit geval niet gewacht te worden op een signaal van de MACD want deze bevestigt dit signaal op dezelfde dag.
2. Bij A1 gaat de koers omhoog door de MA10. Dit is,zoals wij in ons vorige artikel “Bescherming van de portefeuille 1”schreven een signaal om de markt te verlaten, maar dit signaal wordt niet geconfirmeerd door de MACD en dus vergeten we dit. Enige tijd later kruist de rode MACD lijn wel even de blauwe, maar dan ligt de koers alweer onder de rode MA10. Deze zigzag levert dus geen enkel probleem op. Maar let op: u zou misschien het financieringsniveau van de Sprinter wat bij willen stellen, of misschien is de waarde van de verkochte Call zo ongeveer tot 0 genaderd. Dit is dan een mooi moment om door te rollen, dan wel een nieuwe Call te schrijven, terwijl u uzelf wat peentjes bespaart. Als u vanwege de zigzag onzeker bent, ruim dan de oude boel op en wacht tot de daling zich weer inzet. In ieder geval moet u weer een volledige positie hebben ingenomen als de koers van de AEX Index weer beneden het MA10 komt.

Figuur 2

3. Bij B gaat de koers opnieuw omhoog door de rode MA10. Dit is een signaal om niet meer short te zitten. Maar de MACD bevestigt dit signaal pas een week later. En dus wordt pas een week later op 18 april de shortpositie volledig opgeheven. Wij herinneren er u aan dat een exitsignaal dus gegeven wordt door de kruising van de koers met de rode MA10. Een shortsignaal (dus het innemen van de posities) wordt gegeven door de kruising naar beneden van de MA10 door de MA40. In beide gevallen moet de MACD confirmeren met een kruisingsignaal van de beide gekleurde lijnen.
4. Op 25 juni bij C volgt er opnieuw een signaal om short te gaan. De MACD heeft dit al gedaan op 4 juni. Op 3 september (bij D) ontstaat er een exitsignaal doordat de koersen boven hun MA10 komen. De MACD confirmeert op 5 november (bij DB). Alle shortposities worden dus opgeruimd. De koers bij uitstappen van de AEX Index ligt 7 punten onder het niveau bij het innemen van de shortpositie. Geen verlies dus, maar het houdt ook niet over.
5. Op 7 juni (bij E) gaan we weer short. De MACD heeft dan al (bij EB) deze short aangekondigd. Het plezier hier is van zeer korte duur want de koers gaat al op 21 juli (bij F) door de rode MA10. De MACD bevestigt (nog lang) niet. Maar hier doet zich een interessante situatie voor. De koers komt boven de MA40 als de MACD nog geen exitbevestiging heeft gegeven. Op een dergelijk moment zal iedere ervaren belegger zeggen, dat men dom is om te blijven afwachten op de bevestiging. En inderdaad als het gebeurt dat de koersen weer terug boven de MA40 komen, dan kan dat ook een reden zijn om de shortposities op te ruimen. Hoe eerder u reageert, des te groter zal het aantal keren zijn dat u voor niets reageert en daarbij (kleine) verliezen leidt, maar ook zult u sneller in de juiste positie zitten en winstgevende posities zullen dan een grotere winst tonen. Hier kunt u zelf inspelen op uw eigen manier van omgaan met dit soort strategieën.
Met een koers die boven zijn gemiddeldes ligt is het duidelijk dat de confirmatie moet volgen. Zoals wij in ons eerste artikel over Bescherming van de portefeuille schreven is dit een stoploss signaal.
6. Bij G zijn we weer aangekomen bij de A van het vorige artikel in deze serie. De actie hier werd reeds in dat artikel besproken.

Opnieuw hebt u een mooie rit gemaakt. Het volgsysteem bleek een goede leidraad. De acte bij E kostte geld. En als u goed kijkt zou u tussen F en G nogmaals een verliesgevende transactie hebben kunnen oplopen. Maar in feite gaat het hier om gederfde winst (een verzekeringspremie) want tegenover het verlies stond steeds een winst op de portefeuille.

Hoeveel Sprinters moet u aankopen om uw portefeuille te beschermen?

In ons artikel de Sprinter en de Optie vindt u een uitgebreide toelichting op de wijze waarop men het aantal Sprinters kan bepalen dat men moet kopen om een positie te verkrijgen die gelijk staat aan een onderliggende tegenwaarde van een portefeuille. Wij volstaan hier met een kort voorbeeld:

U neemt de waarde van de onderliggende portefeuille (stel € 100.000). U kiest het gewenste Stoploss-niveau. Bij de Sprinter Short met dit Stoploss-niveau hoort een “leverage”-factor, de hefboom van de Sprinter (stel 15) alsmede een koers van de betreffende Sprinter (stel € 2). Het aantal Sprinters dat u ter dekking moet aankopen bedraagt:
. De waarde van de portefeuille / de hefboomfactor / de koers van de Sprinter
Ofwel in ons voorbeeld
. € 100.000 / 15 / 2 = 3.333 Sprinters Short

De Risico’s

Wij schreven het reeds in ons eerste artikel van deze serie: het grootste risico bij deze hedge-actie is dat u zit te slapen of dat u geen tijd heeft om de beurs en uw volgsysteem regelmatig te bekijken. Het kan ook zijn dat u tè aarzelend bent, U bent daarmede zelf de veroorzaker van het risico. Bent u niet zeker van uzelf blijf er dan vanaf of laat anderen het werk voor u doen. Natuurlijk kan het volgsysteem dat u gebruikt u in de steek laten doordat het teveel zigzagt. Het gelijktijdig gebruik van een confirmatie heft ongetwijfeld een aantal zigzags op, maar met name als u vindt dat u in een valse uitbraak bent beland, wees dan verstandig en ruim uw posities op. De kans om opnieuw in te stappen komt vanzelf.

In de komende tijd zullen wij nog enkele artikelen over dit onderwerp publiceren. Onder anderen zullen wij ingaan op de mogelijkheid van het naakt verkopen (naked shorting) van aandelen. Daarnaast gaan wij aandacht besteden aan ETF’s short en aan de VIX.

Den Haag, 27 mei 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Bescherming van de portefeuille 1: Verkopen van Calls

20 mei 2011/in Beleggingsstrategie, Bescherming, Calls Schrijven, Opties/door

Omdat wij toch wat zwaarder weer verwachten in de komende tijd zullen wij in de komende weken een aantal artikelen publiceren, die de vraag zullen beantwoorden of het mogelijk is om een bestaande portefeuille in tijden van malaise op de beurs, te beschermen en hoe dan te werk te gaan.

Uiteraard kan men ook profiteren van een daling van de beurs, of van een aandeel, zonder op bescherming uit te zijn. Winsten behaald in een dalende markt zijn even waardevol als winsten behaald in een stijgende markt. Er is voor de belegger slechts één verschil. Het is gemakkelijker te verdienen in een stijgende markt want de ontwikkeling van een stijging gaat in het algemeen veel gematigder dan de ontwikkeling van een daling. Bij een daling moet men veel sneller handelen niet alleen bij het uitstappen maar ook bij het instappen.

Verkopen van Calls

Het verkopen van Calls (ook wel “Schrijven van Calls” genoemd) kan mits nauwgezet uitgevoerd een bescherming geven bij forse dalingen. In tijden van consolidatie of in tijden van lichte dalingen is het een uitstekende manier om iets extra’s te verdienen of om gebruik te maken van de (geringere) daling om compensatie voor het verlies te krijgen. Wij gaan het hebben over grotere dalingen.

Men kan in twee situaties Calls verkopen:
1. Men bezit de onderliggende waarde. Schrijven van calls is de meest voorkomende en gemakkelijkste manier om te profiteren van zwaktes in de markt. Veel beleggers schrijven ook tijdens stijgende markten. Wij hebben in een aantal recente artikelen aandacht gewijd aan het schrijven van Calls op aandelen met een relatief hoog dividendrendement. Wij hebben toen twee aandelen geïdentificeerd waarop wij continu willen schrijven, dus onafhankelijk van de richting waarin de koers van de aandelen zich gaat bewegen. Het waren Unibail-Rodamco en Royal Dutch Shell. Wij hebben toegezegd om maandelijks, in principe op de woensdag voorafgaande aan de expiratiedatum (de dag waarop wij proberen “door te rollen”) van de resultaten van deze schrijfactie, mededeling te doen in een apart artikel. Wij verwachten dit voor het eerst op 15 juni 2011 te zullen doen.
2. Het is ook mogelijk calls te verkopen als men de onderliggende waarde niet in bezit heeft. U zult in de literatuur vaak de uitdrukking “naked Calls schrijven / verkopen” tegenkomen. Naked Calls verkopen is zeer risicovol, maar als men de richting van de markt goed heeft ingeschat en volgt kan men het risico aanzienlijk verminderen en het is een methode, die een goed profijt oplevert. Eenmaands Calls schrijven vereist regelmatig aandacht en dat wordt wel gebruikt als argument om de langerlopende call te schrijven. Maar aangezien verwachtingswaarde niet lineair uit opties loopt – het premieverval per tijdseenheid neemt toe naarmate de nog resterende looptijd korter is – is het zaak om opties op een zo kort mogelijke termijn te schrijven.

Type Call

Bij grote dalingen maakt men ook wel gebruik van langerlopende calls, maar de opbrengst is per tijdseenheid duidelijk minder. Vaak wordt gesteld dat het voordeel van langerlopende calls is, dat zij minder aandacht vragen van de belegger en dat hun verwachtingswaarde groter is. Wij prefereren echter om bij grotere dalingen ook eenmaands calls te verkopen maar ze moeten dan wel diep in-the-money zijn. Dit laatste is belangrijk omdat de verwachtingswaarde ten opzichte van de prijs van de onderliggende waarde altijd gering is en hij bij dit soort kort lopende opties relatief snel in waarde daalt. Als men wil beschermen dan moet men daarom ook intrinsieke waarde terugverdienen. Onze ervaring is dat de eenmaands optie in een politiek van bescherming evenals bij continue gedekt schrijven de beste opbrengst geeft (maar laat u niet weerhouden als u betere opbrengsten vindt). Wij schrijven dan bij voorkeur zoveel mogelijk. Dat wil zeggen dat soms ook de verkochte call weer wordt teruggekocht waarna een nieuwe wordt verkocht dan wel – en dat met name enige dagen vóór de uitoefendatum of wanneer de koers van de onderliggende waarde inmiddels fors gedaald is – dat weer een nieuwe wordt verkocht terwijl de bestaande in portefeuille blijft. Deze laatste laten wij dan rustig expireren. In het algemeen kunnen er dus twee opties (en bij sterkere dalingen zelfs meerdere) uitstaan, hetgeen natuurlijk extra margin vraagt ten teken dat het hier om een vergroot risico gaat. Een lezer heeft er ons op gewezen dat hij de voorkeur geeft aan dagopties. Ongetwijfeld zullen wij op deze keuze in de toekomst terugkomen maar hier zij reeds gezegd dat men bij het verkopen van dagopties een duidelijk idee moet hebben over de richting die de beurs in de volgende dagen (dus op de zeer korte termijn) zal nemen. Bovendien spelen dan ook uw transactiekosten een veel grotere rol. Hiermede is niet gezegd dat men er niet van kan profiteren in een dalende markt, maar het vereist meer aandacht dan het schrijven van maandopties. Mits goed gedaan moet de opbrengst hoger zijn.

Calls verkopen op Indexen

Men kan calls op aandelen verkopen en op indexen. In het eerste geval heeft men meestal de onderliggende waarde in bezit (men schrijft calls). Voor de bescherming van de portefeuille maakt men liever gebruik van index opties. Het voordeel hiervan is dat zij in Nederland van het Europese type zijn (in tegenstelling tot de opties op aandelen, want die zijn van het Amerikaanse type). Ze zijn dus niet opvraagbaar en daarmede wordt het risico, zoals wij dat beschreven onder andere in ons artikel over Wereldhave, aanzienlijk verminderd.

Gebruik een Volgsysteem

Wij zullen in het hiernavolgende ons beperken tot opties op de AEX, maar ons artikel geldt ook voor andere index opties. Zoals gezegd moet u zeker van uw zaak zijn. Bij bescherming van de portefeuille hebben wij het niet over een eenvoudige kortdurende correctie. Om zekerheid te krijgen neemt men een volgsysteem (om het even welk, het is belangrijker dat u er mee om kunt gaan). U moet weekkoersen gebruiken want hierdoor wordt u verlost van allerlei kortstondige zigzag bewegingen. In het hiernavolgende gaan wij uit van een volgsysteem bestaande uit twee voortschrijdende gemiddeldes die elkaar moeten kruisen. U ziet deze hieronder in de figuur waarin wij de AEX Index hebben getekend vanaf augustus 2007. Het zijn het 10-weeks voortschrijdend gemiddelde (rood) en het 40-weeks voortschrijdend gemiddelde (blauw).

Figuur 1

Kruist de rode lijn (MA10) de blauwe (MA40) in benedenwaartse richting dan kunt u met redelijke kans op succes in-the-money calls verkopen. Maar deze kruising moet wel bevestigd worden. Wees nooit gehaast als de bevestiging er nog niet is. Wacht altijd af. U kunt welke indicator dan ook als bevestiger nemen. Wij gebruiken in de figuur een MACD, die wij graag een wat langere termijn geven (dubbele parameters). U ruimt uw verkochte calls op wanneer de koersen door de rode lijn (MA10) omhoog breken, maar ook hier wacht u op de bevestiging. Wij hebben de MACD dezelfde kleuren gegeven, zodat u zich niet kunt vergissen. Beide rode lijnen moeten hetzelfde doen (of gedaan hebben) anders neemt u geen actie.

De Praktijk

Wij zullen hieronder het verloop volgen.
1. Bij AB, op 8 oktober 2007) breekt de rode MACD lijn door de blauwe. U wordt hiermede gewaarschuwd, dat er iets op til is bij de koers van de AEX Index. Op 12 juli (bij A) breekt de rode lijn (MA10) omlaag door de blauwe (MA40) De bevestiging had u al, dus het is tijd om Calls te verkopen (hierna zullen wij zien hoeveel);
2. Bij A1 gaat de koers omhoog door de MA10 (de rode). Terugkopen dacht U!!!! Neen, niets is minder waar,want de MACD geeft geen krimp. Deze blijft negatief;
3. Bij A2 raakt de koers zelfs aan de MA40. De MACD zegt dat er nog niets aan de hand is. De doorgewinterde verkoper verkoopt hier zelfs extra calls;
4. Bij A3 herhaalt zich de situatie. De MACD bevestigt niet dus u gaat rustig door met het verkopen van calls;
5. Bij B op 4 oktober 2009 wordt het anders. De koers gaat door de MA10. Tegelijkertijd gaat bij BB de rode MACD omhoog door de blauwe. U aarzelt niet maar ruimt alle verkochte calls op;
6. Bij C op 7 februari is er een nieuwe kruising van de MA10 door de MA40 naar beneden. De MACD bevestigt tegelijkertijd. U verkoopt weer Calls;
7. Maar twee dagen later komt de koers boven de blauwe lijn. Dit is een (nog niet genoemd) signaal om alle shortposities op te ruimen. In feite is het een Stop Loss signaal. Zodra de koers boven zijn 40-daags voortschrijdend gemiddelde komt kan men niet meer geloven dat er sprake is van een serieuze terugval. Kort daarop ontstaat er echter weer een verkoopsignaal. Wij honoreren nooit een signaal direct na een valse uitbraak. Eenmaal kan men door een zigzag gepakt worden maar geen tweemaal. Het is zaak om in een dergelijk geval een extra en duidelijke aanwijzing af te wachten dat het om een echte uitbraak gaat. In dit geval ontbrak deze en bleek het een tweede valse uitbraak ter zijn. U had overigens ook kunnen blijven zitten. De MACD liet dit toe. U had dan de twee zigzags moeten accepteren op 23 oktober was u er dan definitief uitgegaan, toen de markt zijn opgaande trend hervatte;
8. Zoals gezegd ontstaat er op 22 oktober een signaal om de arena te verlaten. Daags daarna bevestigt de MACD dit signaal en dus gaat u er uit als u niet van het Stop Loss signaal gebruik hebt gemaakt. Het zal u opvallen dat de blauwe lijnen in de grafiek, zowel die van de koersen als die van de MACD, nogal horizontaal verlopen. Hun horizontale richting wijst er op dat de markt in een consolidatiefase zit en de kans op zigzags is dan groot. Als dat het geval is dan verkoopt u beter geen diep in-the-money opties, maar geeft u de voorkeur aan out-of-the-money opties. Als de blauwe lijnen zouden gaan dalen gaat u verder met diep in-the-money calls;

U hebt hiermede een mooie rit gemaakt en hoogstwaarschijnlijk hebt u hier en daar wat peentjes gezweet, maar het kompas wat u had in de vorm van uw volgsysteem zou het u mogelijk gemaakt hebben om een mooie winst te maken op de calls, hetgeen ongetwijfeld een goed tegenwicht heeft gevormd voor de daling van de waarde van de te beschermen portefeuille.

Hoeveel calls moet u verkopen op uw portefeuille?

In ons artikel de Sprinter en de Optie kozen wij, uitgaande van de leverage in de sprinter, voor een 1 op 1 verhouding. U bepaalt in het onderhavige geval daartoe de waarde van de portefeuille en u deelt dat door de actuele waarde van de AEX Index. De uitkomst deelt u nog eens door 100 en dit levert het aantal opties per contract. Een lezer wees ons er indertijd op dat er een betere methode was en hij had hierin gelijk. De professional gaat uit van de Delta van de optie en berekent bovendien de Bèta van de portefeuille. De Delta is de mate waarin een optiepremie verandert als de prijs van de onderliggende waarde verandert. De Bèta van een portefeuille is de mate waarin de portefeuille meebeweegt met de gekozen marktindex (in dit geval de AEX Index). Het probleem van deze methode is dat de Delta steeds verandert (de Bèta is minder bewegelijk van aard, maar ook geen constante). U moet dus continu herrekenen en calls terug- of verkopen om de Delta in takt te houden. Wij geven de voorkeur aan de simpele berekening zoals hierboven beschreven. Wij ronden de verkregen uitkomst ook nog af, zodat wij in principe een lichte overmaat aan dekking hebben, maar onze berekening is niet zo nauwgezet als de professionele. Wij hebben met onze berekening ook wel te maken met enige verandering van de verhoudingen maar dit valt meestal weg in de afronding.

De Risico’s

Het grootste risico bij deze hedge-actie is dat u zit te slapen of dat u geen tijd heeft om de beurs en uw volgsysteem regelmatig te bekijken. Het kan ook zijn dat u tè aarzelend bent, U bent daarmede zelf de veroorzaker van het risico. Bent u niet zeker van uzelf, blijf er dan vanaf of laat anderen het werk voor u doen. Natuurlijk kan het volgsysteem dat u gebruikt u in de steek laten doordat het teveel zigzagt. Het gelijktijdig gebruik van een confirmatie heft ongetwijfeld een aantal zigzags op, maar met name als u vindt dat u in een valse uitbraak bent beland, wees dan verstandig en ruim uw posities op. De kans om opnieuw in te stappen komt vanzelf.

Meer Beschermingsmethodes

In de komende tijd zullen wij aandacht schenken aan nog meerdere methodes om uw portefeuille te beschermen, c.q. te profiteren van een grotere daling van de markt. Aan de orde zullen komen het kopen van Puts of Sprinters Short, het “naakt” verkopen van aandelen, het kopen van ETF’s short en het investeren in een volatiliteitindex zoals bijvoorbeeld de VIX.

Den Haag, 20 mei 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

De Sprinter en de Optie

15 april 2011/in Beleggingsstrategie, Bescherming, Calls Schrijven, Derivaten, Opties, Puts Kopen, Speeder, Sprinter, Turbo/door

publicatiedatum 15 april 2011, AEX 359,44

Bij tijd en wijle krijgen wij wel eens de vraag van lezers van onze artikelen en commentaren of wij geen aandacht kunnen schenken aan een onderwerp waar zij dan met name in geïnteresseerd zijn.

Onze artikelen ontstaan enkel en alleen uit de noodzaak om voor onze cliënten, die wij adviseren of voor wie wij een portefeuille beheren, interessante en winstgevende beleggingsprojecten en/of strategieën te vinden of te ontwikkelen. Soms past een vraag van een lezer hierin en dan kunnen wij daaraan voldoen. In principe beperken wij ons tot het belang van onze cliënten en u kunt dus ook alle projecten en ideeën zoals wij die beschrijven (en die, na studie, wij de moeite waard achten) in portefeuilles van onze klanten terugvinden.

Het schrijven van Calls

Sinds de introductie van opties hebben duizenden beleggers de voordelen ontdekt van het gedekt schrijven van Call opties. Op deze wijze probeert men de verwachtingswaarde te incasseren, die in de prijs van opties ligt besloten. De keuze voor de onderliggende waarde (dus de waarde waarop men schrijft) is groot. Men schrijft bijvoorbeeld vaak Calls op een aandeel dat men in bezit heeft (wij hebben u nog afgelopen week het aandeel Unibail-Rodamco aanbevolen als een mooi aandeel om Calls op te schrijven). Ook de AEX Index wordt hiervoor gebruikt. Men koopt dan een Call met een lager gelegen UitOefenPrijs (UOP) en men verkoopt een Call met een hogergelegen UOP, of men koopt een langerlopende Call en men verkoopt een korterlopende met gelijke UOP. Er zijn vele mogelijke combinaties van UOP en UOD (UitOefenDatum) te bedenken, maar ze hebben allemaal hetzelfde nadeel. Men moet verwachtingswaarde kopen om gebaseerd daarop verwachtingswaarde te kunnen verkopen.

Turbo’s, Sprinters, Speeders

Bij de introductie van de Turbo veranderde de wereld. Men kon toen plotseling een positie (bijvoorbeeld in de AEX Index) innemen zonder verwachtingswaarde te kopen en waarbij men toch gebruik kon blijven maken van de leveragefactor, die de handel in opties kenmerkt en zo aantrekkelijk maakt. Sinds de introductie van de Turbo door ABNAmro, zijn er met verschillende benamingen concurrenten geïntroduceerd, zoals de Sprinter (van ING), de Speeder (van Commerzbank) en later (na de overname door RBS van de Turbo) de nieuwe Turbo van ABNAmro. In principe zijn ze allemaal hetzelfde met dien verstande dat Commerzbank nog een tweede vorm introduceerde, de zogenaamde Limited Speeder (tegenover de Unlimited Speeder). Het verschil is dat de eerste (de Limited) een beperkte looptijd heeft. Daaruit vloeit voort dat financieringsniveau en Stoploss-niveau samen vallen en dat er, zij het zeer beperkt, nog een soort verwachtingswaarde in de prijs is opgenomen. Wij zullen het hierna niet meer hebben over de Limited versie maar wij gaan uit van de Unlimited en in het bijzonder gaan wij het hebben over de Sprinter, maar u mag daarvoor ook lezen Turbo of Speeder. Er is één fenomeen bij de Unlimited waarvan u kennis genomen moet hebben om niet voor verrassingen te komen staan. Het financieringsniveau van de Unlimited (dus ook van de Turbo en de Sprinter) wordt in de loop van de tijd verhoogd, doordat rente wordt berekend. Maar ontvangen dividenden worden weer afgetrokken en omdat die op dit moment groter zijn dan de te betalen rente, kan het financieringsniveau dalen. Het tijdstip van uitbetalen (dividenden) en berekening (rente) is daarbij ook nog van belang. Het financieringsniveau kan hierdoor fluctueren.

Voorbeeld

Stel dat de AEX Index op een zekere dag (in ons voorbeeld gebruiken wij koersen van 24 maart 2011) 364 noteert. De Call AEX april 2011 370 kon toen nog verkocht worden voor €1,60 (de looptijd was nog ruim drie weken). De Sprinter 325 geeft een leverage van 7,50. Wij hebben dus €37.000 / 7,50 nodig voor de aankoop van sprinters ofwel €4.933 tegenover elke Call 325 die wij schrijven. De prijs van een Sprinter 325 was op dat moment €4,87 en dat betekent dat we afgerond 1.015 sprinters moeten kopen voor €4.945. De Call brengt €160 op en dat geeft dus een opbrengst in 3 weken tijd van 3,2%. In de praktijk zult u de Call verkopen op dinsdag of woensdag vóór de expiratiedag, zodat de looptijd dan ruim vier weken is. De opbrengst van de Call mag u dan schatten op gemiddeld (afhankelijk van de stemming op de beurs) €250, hetgeen ruim 5% is. Wij berekenen in dit voorbeeld geen kosten omdat alles ruw berekend en afgerond is. De 5% lijkt alleszins haalbaar na kosten. Uiteraard kan de AEX gaan stijgen nadat u uw Call verkocht hebt. Zoals u weet is de AEX Call van het Europese type. Hij kan dus niet opgevraagd worden. U hebt verkocht een Call 370. Als u deze terug moet kopen omdat de AEX op de UOD meer dan 370 noteert hebt u een extra winst van 370-364=6. Dit verhoogt uw rendement met ruim 12% tot circa 15% (en dat alles voor 3 weken).

Het Risico

Maar de AEX kan ook dalen. In dat geval gaat u gewoon door met schrijven. Weliswaar zult u netto op verlies kunnen komen, maar de Sprinter wordt niet opgevraagd en derhalve hoeft u dat verlies niet te realiseren. Zolang u de looptijd van de verkochte optie kort houdt (1 maand) is uw risico niet zo groot.

Het is ook mogelijk dat de AEX in een echte recessie komt. De AEX gaat in dat geval sterk onderuit en bereikt (bijvoorbeeld) zelfs uw Sprinter Stoploss niveau. U zult het verlies dan automatisch realiseren, maar om u voor deze kuil van de teleurstelling zo goed mogelijk te wapenen zijn er twee dingen die verstandig zijn om te doen.

Hieronder vindt u een grafiek van de AEX Index. Hij loopt vanaf april 2006. Het is een daggrafiek. In eerste instantie moet u naar de blauwe horizontale bars kijken. Dit zijn de Expiratiedagen van de AEX Index. Hierop volgend kijkt u naar de zwarte lijn die door het koerspatroon loopt. Dit is het 20-daags Voortschrijdend Gemiddelde van de koersen. In ons artikel over Unibail-Rodamco hadden wij u geadviseerd om geen Calls te verkopen als de koers beneden dit gemiddelde lag. Dit was nodig omdat het aandeel Unibail-Rodamco opgevraagd kan worden. U kon dus op deze manier bij een forse daling van de koers mooi de diepte in duiken. In dit geval, omdat de Call niet opgevraagd kan worden en nu er een stoploss niveau is waarop de Sprinterpositie dus automatisch opgelost wordt, kunt u ook onder deze MA20 Calls blijven verkopen. In die periode weet u dat u op de Sprinter verliest. Het is dan dus zaak om tijdens de daling van de onderliggende waarde veel opbrengst te krijgen en u verkoopt derhalve zo dicht mogelijk tegen de koers van de AEX Index aan of u verkoopt zelfs lager (in-the-money dus). Het is in een dergelijk geval verstandig om te blijven verkopen. Bij een sterke daling van de AEX Index doet u dat mogelijkerwijze zelfs meerdere malen in één periode van een maand. Mocht de koers van de AEX Index zich plotseling herstellen en u bent de mening toegedaan dat er een einde aan de daling is gekomen, bijvoorbeeld doordat hij kruist met de MA20, koop dan de door U verkochte Call eventueel met verlies terug en verkoop onmiddellijk een nieuwe Call duidelijk boven de koers. Als de koers van de AEX Index stijgende is en zeker als hij boven de MA20 ligt dan moet u zorgen voor ruimte, zodat u ook van de stijging van de AEX Index kunt profiteren (out-of-the-money). Evenals de MA250-15, welke hierna ter sprake komt is de MA20 een volgsysteem. Er zijn vele wegen die de belegger naar het gewenste doel kunnen brengen. Als u de voorkeur geeft aan een ander volgsysteem doe dat dan. Belangrijk is niet welk systeem u gebruikt, maar dát u een systeem gebruikt.

Figuur 1

De MA250-15

Onder de stijgende koersen van de AEX Index in de figuur loopt een rode lijn. Hij ligt (in oplopende tijden) zeer laag en dieptepunten in de koers van de index raken deze lijn niet of net. Dit is geen toeval. Wij hebben de lijn precies berekend. Het is een Voortschrijdend Gemiddelde van de dagelijkse slotkoers minus 15 gemeten over 250 dagen. Als u een sprinter koopt met een Stoploss onder dit niveau dan is het risico dat u uitgestopt wordt zeer gering. Mocht dit toch gebeuren dan zult u op uw sprinter een verlies realiseren, maar als u alles volgens het hierbovenstaande gedaan hebt dan zal dit verlies voor een deel tot helemaal gecompenseerd worden door de opbrengsten die u reeds gerealiseerd hebt. Als het u zou overkomen dan moet u wederom een sprinter kopen, maar pas op het moment dat de koers dit MA250-15 opnieuw (maar nu naar boven) kruist. Neem eventueel een marge in acht om zigzags te voorkomen.
Deze lijn zal bij een stijgende Index ook gaan stijgen. Mocht u van mening zijn dat er een Sprinter is die goedkoper gekocht kan worden (terwijl hij uiteraard onder de MA250-15 blijft), dan moet u niet aarzelen uw sprinter in te ruilen voor een die hoger ligt. U maakt dan geld vrij en u verhoogt uw leverage. U moet dan wel alles opnieuw berekenen. Telkens als u een nieuwe Call verkoopt maar zeker als u eerst de Call met verlies hebt teruggekocht (koers AEX is na daling gestegen) is het verstandig te controleren of u uw sprinter door wilt rollen.

Margin

Bij ons weten zijn er nog geen brokers die de gekochte sprinter als onderpand erkennen zodat zij voor deze constructie nog margin berekenen. Het enige dat wij hierover kunnen zeggen is dat zij achterlopen. Dring er bij uw broker op aan dat hij zich aanpast aan de nieuwe mogelijkheden die moderne tijden bieden.

De Realiteit

Zoals boven gezegd vindt u constructies waarover wij schrijven en die door ons positief worden bevonden terug in portefeuilles van onze cliënten. In dit geval hebben wij op 28 maart (toen wij dit artikel schreven) de volgende constructie gelegd:

*Actie ) op 28 maart 2011**	Investering	Waarde per 14 april 2011	Rendement in %
Koers AEX Index 363,39
Koop 1020 sprinters AEX Long 325	€ 5.098	€ 4.661
Verkoop 1 Call AEX April 2011 370	€ 154	€ 5
Geïnvesteerd	€ 4.944	€ 4.655	-/- 5,85 %

Actie tussen 15 april en 22 april 2011
Verkoop 1 Call Mei 2011 370
Geïnvesteerd

*) alle beurstransacties na transactiekosten

De beurs nam afgelopen week een flinke duik en hierdoor verminderde de opbrengst dusdanig dat de constructie (tijdelijk) op verlies kwam. In verband met dit artikel waren wij daar niet ongelukkig over want nu kunt u in bovenstaande cijfers zien dat constructies zoals de onderhavige ook risico in zich dragen. Wij zien deze daling als het einde van de correctiefase en derhalve hebben wij besloten om niet zoals de bedoeling was, vandaag al een nieuwe Call te verkopen. Er is immers nog ruimte omdat de volgende expiratiedatum nog 5 weken verder is en wij spraken over een voorlooptijd van 4 weken. Wij stellen dat nu uit tot ergens in de komende dagen en we mikken erop, dat we dan een betere koers voor de Call krijgen of misschien wel een hogere Call kunnen verkopen. Voor vandaag (15 april) hebben wij een limietorder ingelegd om de Call Mei 2011 370 op € 2,50 te verkopen.

Conclusie

Wij zullen voorlopig iedere maand een nacalculatie maken. Wij zullen daaraan toevoegen een nacalculatie van onze transacties met Unibail-Rodamco (zie ons artikel van vorige week). Tenzij er redenen zijn om hier van af te wijken publiceren wij deze nacalculaties op de woensdag vóór iedere expiratiedag. Omdat wij op die dag bepalen of en welke nieuwe transacties wij willen uitvoeren maakt dit het voor u mogelijk dezelfde transacties uit te voeren als u ons wilt volgen. Naast de site waarop u dit artikel leest, kunt u te allen tijde inloggen bij vermogensbeheer.co onder “nieuwsblog” en later in de maand onder “resultaten” waarop deze nacalculatie in ieder geval te vinden blijft. Mocht u aan de publicatie van deze nacalculatie persoonlijk herinnerd willen worden meldt u dan als volger van Vladeracken op Twitter.

Den Haag, 15 april 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Disclaimer
De auteur is verantwoordelijk voor het beleggingsbeleid van Vladeracken BV, een vermogensbeheerder met vergunning van de AFM. Vladeracken BV heeft voor sommige cliënten positie in de hier besproken of vergelijkbare effecten. Dit stuk is geen beleggingsadvies. Wie in de hier besproken producten belegt of wenst te beleggen, doet dat voor eigen rekening en risico. In dit kader wijzen de auteur en Vladeracken BV alle verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit stuk van de hand. Het besproken product en de besproken strategie vertegenwoordigen een hoog risico.

Een Gratis Verzekering voor uw Obligatieportefeuille, deel 2

10 februari 2011/in Bescherming, Derivaten, Future, Obligaties 2, Opties, Rente, Speeder, Sprinter, Staatsobligaties, Trackers, Turbo/door

Bescherming tegen rentestijging in een obligatieportefeuille, deel 2

(10 februari 2010)

Vorige week hebben wij u een volgsysteem op rente voorgesteld dat aan- en verkoopsignalen gaf, welke wij daarna hebben toegepast op obligaties.

Wij hebben u laten zien dat er met een volgsysteem op rente een redelijke opbrengst gegenereerd kan worden die als inkomsten gezien kunnen worden tegenover de verliezen die men lijdt op een obligatieportefeuille in het geval dat men in een periode van rentestijgingen zit. Uiteraard kunnen deze inkomsten als winst aangemerkt worden op het moment dat een obligatie afgelost wordt maar niet altijd is het zo dat obligaties tot aan de aflossing gehouden worden. Vaak worden ze van tevoren verkocht en dat geschiedt dan tegen koersen die afhankelijk zijn van het rentetype van de betreffende obligatie en de op dat moment heersende marktrente. En op dat moment is de gemaakte winst wel degelijk een compensatie voor uw verlies. Het volgsysteem kan ook gebruikt worden om in tijden van dalende rente (stijgende obligatiekoersen) extra winst te maken.

Hieronder zullen wij een aantal instrumenten aan uw blik voorbij laten gaan welke gebruikt kunnen worden om deel te nemen in deze “verzekering”en in de investering. Wij zullen besluiten met u uiteen te zetten op welke wijze u gratis op de hoogte kunt zijn van de signalen welke wij uit dit volgsysteem ontvangen.

Welke zijn de dekkingsinstrumenten?
Het arsenaal is groot. Er zijn opties, sprinters in vele vormen, futures en ETF’s.

De Future

Wij hebben het hier dus over de Bundfuture. Deze wordt verhandeld op de Eurex (beurs in Frankfurt). Er bestaan futures met looptijden van maximaal 3, 6 en 9 maanden (maart, juni, september en december). De contractgrootte bedraagt €100.000. Men moet dus een grote portefeuille hebben als men hiervan gebruik wil maken. In Amerika zijn futures op de Treasury te kust en te keur verkrijgbaar. Indien men via futures hedget dan is het zaak de signalen zeer nauwgezet te volgen want het risico bij futures is in principe onbeperkt. De transactiekosten van futures zijn over het algemeen gering. U betaalt ongeveer 0,003% per contract.
De onderliggende waarde van deze futures, de Bund, is een index berekend als de gemiddelde koers van een mandje van leningen van de Duitse Overheid met een resterende looptijd van 8,5 tot 10,5 jaar.

De Optie

Op de Bundfuture op de Eurex bestaan opties, met dezelfde looptijd als de future en met dezelfde onderliggende waarde (€100.000).
In Nederland zijn geen opties op obligaties meer beschikbaar, maar in Amerika kunt u opties op de Amerikaanse Treasuries krijgen.
Opties zijn dus alleen maar interessant voor grote portefeuilles. Het nadeel van de future (onbeperkt risico) is hier niet aanwezig (tenzij u de opties gaat schrijven / verkopen) maar longposities in opties zitten natuurlijk altijd met het probleem van het verlies aan verwachtingswaarde. U kunt uw investering volledig verliezen. De transactiekosten van opties bedragen, afhankelijk van uw broker, € 3 tot € 5 per contract.

De Speeder, Sprinter, Turbo etc.

De Sprinter, Speeder en Turbo zijn namen voor hetzelfde type product. Elke naam verwijst naar een andere aanbieder. Zo heeft de Commerzbank Speeders, ING bank Sprinters en RBS heeft de Turbohandel van ABN Amro overgenomen. Inmiddels is ABN Amro zelf opnieuw met turbo’s begonnen. Het principe van dit product is dat de investering die u doet gekoppeld is aan de onderliggende waarde. In ons voorbeeld dus de Bund Future. Stel dat u een obligatieportefeuille heeft van €10.000. Stel verder dat u een Bundturbo wenst te kopen met een hefboom van 1 (dus geen leverage). Om uzelf te beschermen tegen een koersdaling van uw obligatieportefeuille moet u dus evenveel investeren als de waarde van uw obligatieportefeuille groot is, want als de obligatieportefeuille 1% stijgt dan zal de waarde van uw long turbo (ruw gerekend) ook 1% toenemen. Er is immers geen leverage opgenomen. Zou er een leverage 2 zijn dan volstaat u met de helft. De leveragefactor wordt aangegeven bij de specificaties die voor het product gelden. Hij wordt gepubliceerd op de beurs waar het specifieke product is genoteerd. Uw Internet Bank laat deze noteringen in het algemeen zien. U hoeft maar op de productnaam te klikken. Men vindt producten met een hefboom variërend van 4 tot 16. In feite kunt u uw obligatieportefeuille van €10.000 dus afdekken voor een relatief zeer klein bedrag. Overigens merken wij op dat dit type derivaten altijd gepaard gaat met een zogenaamd stoploss niveau. Dit betekent dat het product door de uitgevende instelling wordt beëindigd (afgerekend) op het moment dat de prijs van de onderliggende waarde gedurende enig moment dit stoploss niveau raakt. Hoe groter de leverage hoe dichter bij de koers de stoploss ligt en dus hoe groter de kans dat uw product tussentijds wordt afgerekend. Wij adviseren voor de Bund een leverage van 7 tot 8 te nemen. De stoploss wordt aangegeven in de naam van het product. De stoploss kruipt geleidelijk naar de koers toe en hij wordt maandelijks aangepast. Als wij bij ons voorbeeld blijven van een portefeuille van €10.000 dan zou u ongeveer € 1.250 moeten investeren (€ 10.000 gedeeld door de hefboom van 8). Afhankelijk van uw broker betaalt u 0,1% van de investering (in dit voorbeeld dus € 1,25).
Denk eraan, als u een obligatieportefeuille wenst te beschermen tegen een rentestijging, dan dient u een Short Turbo op de Bund te kopen! Het gaat u immers om een bescherming tegen een koersdaling van de portefeuille.

Als u nauwkeurig de reacties wilt uitrekenen die uw portefeuille zal tonen op fluctuaties van de Bund dan dient u de modified duration van de Bund te kennen. Er wordt ons wel eens gevraagd of het aanbeveling verdient om de turbo door te rollen in geval van een sterke waardestijging. U kunt op deze wijze inderdaad een gedeelte van uw winst veiligstellen (en dus uw absolute risico verkleinen), maar de leverage verandert in principe niet want bij een gedaalde leverage hoort een gestegen waarde, die de daling neutraliseert. Overigens neemt u automatisch een hoger stoplossniveau als u uw turbo doorrolt.

De Commerzbank geeft Speeders uit. In de serie BEST Unlimited Speeders vindt u Speeders op de Bundfuture en ook op T-note futures. zowel long als short.

ING heeft Sprinters op Bundfutures en op T-note futures (Amerikaanse Treasury note) zowel long als short.

ABN AMRO geeft Turbo’s uit op de Bundfuture, de Schatz future (futures op een korterlopende Duitse Euro obligatie-index) en op de T-Bond zowel short als long.

RBS heeft een grote serie Turbo’s waaronder Turbo’s op Bund, Bobl (middellange termijn looptijd)en Schatzfutures (zeer korte looptijd) alles long en short.

De ETF

Investeringen in een ETF vereisen veel kapitaal. In principe evenveel als uw obligatieportefeuille groot is, tenminste als u aan afdekking denkt. ETF’s zijn dus minder geschikt voor dekking en beter voor normale belegging. Wij geven u enkele voorbeelden.
In Frankfurt staan genoteerd long ETF’s van Lyxor en van ComStage op de Bundfuture en in Parijs vindt u ook de Lyxor ETF-SGI Daily Double Short Bundfuture van Société Generale (ISIN FR0010869578). Zij zijn gewoon via uw broker in Nederland verkrijgbaar. Ook Barclays heeft een Short ETF op European Treasuries.

In Amerika heeft Morgan Stanley onlangs twee “Double Short ETF’s”geïntroduceerd. Het zijn DSTJ een dubbele short ETF op de 10jaars Treasury en DSXJ een dubbele short ETF op Treasuries in het algemeen. Beide zijn genoteerd op de NASDAQ en ook via uw broker in Nederland verkrijgbaar. Uiteraard luiden ze in Amerikaanse dollars, maar dit valutarisico is inherent aan het feit dat u in Amerika belegt. Wij zullen op de vele verschillende mogelijkheden hoe men zich tegen dit dollarrisico kan indekken hier niet ingaan.
De Double Short ETF (men heeft ze ook op indexen) geeft u in principe een opbrengst gelijk aan twee maal de daling van de onderliggende waarde. In de praktijk is dat om allerlei redenen echter niet zo (waarvan de belangrijkste is dat ook hier een stuk premieverval door de tijd speelt), maar wanneer de beweging aan de gang is werkt de hefboom wel degelijk. Het is een gevaarlijk instrument gegeven de hoge investering en de grote verliesruimte. Het is dus zaak, als u van dit vehikel gebruik wilt maken, dat u rigoureus de signalen opvolgt.

Conclusie

Uiteraard is het voor ons onmogelijk om precies “op de cent nauwkeurig”de compensatie uit te rekenen die u gaat ontvangen als u uw obligatieportefeuille afdekt op de wijze zoals wij hierboven hebben beschreven. Veel is afhankelijk van het instrument dat u kiest en van de leverage die u inbouwt. Maar grosso modo is het duidelijk dat u met behulp van de signalen welke ons systeem ons oplevert een goede dekking kunt opbouwen tegen verliezen die u zou lijden op uw obligatieportefeuille in periodes dat de rente stijgt. Daarnaast kunnen in tijden dat rentedalingen optreden extra winsten gegenereerd worden op stijgende obligatiekoersen. Voor de kleinere portefeuille is de sprinter (of welke soortgelijk product u ook kiest) uitermate geschikt om aan dit proces deel te nemen. Wij hebben hierboven een aantal instrumenten en uitgevende instellingen opgesomd. Wij willen hiermede niet beweren dat we compleet zijn. Als u het niet weet controleer dan het aanbod bij uw broker, dat blijkt altijd de makkelijkste weg te zijn.

Gratis signalen ontvangen

Op dit moment staat er een hausse signaal uit voor de rente zowel in Duitsland, Nederland als in de Verenigde Staten. Wij moeten dus ingedekt zijn tegen een daling van de obligatiekoersen. Maar als u nog niet short zit in obligaties moet u dat ook nog niet gaan doen. Wacht liever op een nieuw signaal. Het is ongetwijfeld zo dat er een reactie zal komen op de sterke stijging die de rente in de afgelopen maanden heeft doorgemaakt. Er zijn zelfs analisten die stellen dat we teruggaan naar het dieptepunt van 2,29% uit augustus 2010 (10-jaars rente in Nederland) alvorens we definitief de lange weg omhoog inzetten.
Wij zullen via Twitter in de toekomst steeds een bericht aan onze volgers toesturen als wij een nieuw signaal ontvangen. Als u zich aanmeldt als volger van Vladeracken dan krijgt u deze signalen dus automatisch binnen. Of u daarnaar handelt is aan u om te beslissen. Wij zullen geen keuze voor u maken ook niet voor wat betreft het instrument. Wij kunnen dat ook niet want wij zijn niet op de hoogte van de samenstelling van uw portefeuille. Hierboven hebt u gezien dat er ook verliesgevende signalen zijn. Er zijn er maar weinig en de verliezen zijn vrij gering, maar als u handelt op onze signalen dan neemt u zelf dit risico. Wij zijn niet verantwoordelijk voor de resultaten van uw acties ook al worden ze ingegeven door een signaal dat wij u hebben doen toekomen. Ook de keuze van het instrument via hetwelk u wilt hedgen of beleggen is uw eigen zaak. Hierboven hebben wij wat mogelijkheden aangegeven, maar daar laten wij het bij. U zult dus alleen maar een signaal ontvangen waarin gesteld wordt. “Ga short in (Europese) obligaties, ga long in (Europese) obligaties; exit (Europese) obligatiederivaten”. Cliënten voor wie wij het beheer doen hoeven niets te doen. Als wij een afspraak met hen hebben om actief in obligatiederivaten te handelen dan zullen wij dat doen conform de signalen die wij ontvangen en die wij via Twitter aan geïnteresseerden doorgeven.

Den Haag, 10 februari 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken Vermogensbeheer

Disclaimer
De auteur is verantwoordelijk voor het beleggingsbeleid van Vladeracken BV, een vermogensbeheerder met vergunning van de AFM. Vladeracken BV heeft voor sommige cliënten positie in de hier besproken effecten. Dit stuk is geen beleggingsadvies. Wie de hier besproken systematiek volgt of wenst te volgen doet dat voor eigen rekening en risico. In dit kader wijzen de auteur en Vladeracken BV alle verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit stuk van de hand. De besproken methodiek vertegenwoordigt een hoog risico.

Een Gratis Verzekering voor uw Obligatieportefeuille

4 februari 2011/in Beleggingsstrategie, Bescherming, Obligaties 2, Rente, Staatsobligaties/door

Bescherming tegen rentestijging in een obligatieportefeuille

(deel 1, 4 februari 2010)

In de afgelopen maanden hebben wij veel aandacht besteed aan nieuwe mogelijkheden voor uw obligatieportefeuille.

Nadat de rente in Europa en in de Verenigde Staten ongekende dieptepunten had bereikt en nadat de obligatiekoersen als consequentie daarvan ongekende hoogten bereikten hebben wij voor onze cliënten en voor u naar alternatieven gezocht. De kern van ons advies was destijds om langlopende obligaties te verkopen. Omdat spaarrekeningen nauwelijks enige vergoeding boden adviseerden wij u om daarvoor in de plaats kortlopende obligaties te nemen. Binnen dit kader hebben wij gezocht naar kortlopende obligaties met relatief hoge rente en/of naar obligaties die inflatiebestendig waren.

Het is bekend dat niet iedereen zijn langlopende obligaties verkocht. Vaak waren de posities te groot of zag men niet onmiddellijk in dat de rente omhoog zou gaan. En al snel was de stijging dusdanig voortgeschreden dat het niet interessant meer leek om te handelen. Daarom stellen wij u vandaag een gratis verzekering voor die uw obligatieportefeuille beschermt zonder dat het u dus iets kost. Integendeel het kan u extra inkomsten opbrengen. Hiertoe hebben wij een volgsysteem ontwikkeld dat signalen oplevert welke wij u, als u geïnteresseerd bent, gratis zullen mededelen. Aan het einde van dit artikel vindt u hierover de bijzonderheden. Wij hebben het volgsysteem nadat het ontwikkeld was op de Amerikaanse 10-jaars Treasury gedurende enkele jaren, getest op een uitbreiding van de periode en daarna ook op de rente van andere (financiële) grootheden.

Het volgsysteem toegepast op de Amerikaanse 10-jaarsTreasury

Wij hebben het effectieve rendement op de Amerikaanse 10-jaars Treasury (theoretisch) gevolgd vanaf 1 januari 2000 tot 31 december 2010. In die periode werden er 25 (theoretische) transacties gedaan, waarvan 12 die ingegeven werden door een stijgende rente en 13 die geïnitieerd werden omdat de rente, zoals het systeem indiceerde, ging dalen. Bij de eerste genoemde 12 transacties waren er 9 die met winst werden afgesloten en 3 die verlies opleverden. Bij de tweede groep waren er ook 3 verliesgevende transacties en 10 die winst opleverden.

In tabel 1 treft u een overzicht van de statistieken van onze bevindingen.

Tabel 1
Resultaten	systeem op	10-jaars	Amerikaanse	Treasuries
Periode	01-01-2000	31-12-2010

	Aantal	Winst	In %	Verlies	In % .
Transacties	25	19	76	6	24
Waarvan up	12	9	75	3	25
Waarvan down	13	10	77	3	23

Opbrengst	Totaal	Up	Down
Bruto winst	6,85	2,23	4,62	in % punten
Verlies	1,12	0,36	0,76
Netto	5,73	1,87	3,86
% van bruto	84	84	84

Opmerkingen bij dit overzicht:

Het aantal transacties van ruim 2 per jaar (in de praktijk wordt dat 4, want wat gekocht wordt moet ook verkocht worden) lijkt ons zeer acceptabel voor een obligatieverzekeringssysteem, maar dat is een subjectieve waarneming.
Het systeem is niet altijd in de markt. Met name wanneer de rente zich in een consolidatiefase bevindt worden er geen signalen gegeven.
In bovengenoemde resultaten werd niet met transactiekosten rekening gehouden. Het resultaat dat u ziet is een simpel resultaat op rente.
Het gaat, als we over een verzekering spreken over de eerste groep, want “als de rente stijgt dalen de obligatiekoersen” en tegen deze daling willen we ons verzekeren. In deze 11 jaar daalde de rente netto ruwweg van 6% naar 3%. U had dus over de gehele 11 jaren genomen, geen dekking nodig gehad, maar als u ziet wat er in de afgelopen 3 maanden gebeurde (de rente steeg toen van 2,27% naar 3,13% en verder in 2011, ná onze onderzoeksperiode) dan zou u op dit moment wel degelijk gedekt moeten zijn. Ook eerder in de betreffende 11 jaar waren er perioden dat u een verzekering nodig gehad zou hebben.

Wij laten hieronder een grafiek zien van het effectieve rendement op Amerikaanse Treasury bonds met een gemiddelde looptijd van 10 jaar over de periode juli 2008 tot september 2009.

Figuur 1

De rode pijltjes duiden op een signaal voor een longpositie in obligaties, de groene op een short en de vierdubbele zwarte pijltjes geven een exit aan.

Er zijn enkele opmerkingen te maken bij deze grafiek:

Er werd niet op de toppen of bodems gehandeld. Dit is in een volgsysteem ook niet mogelijk. Signalen komen altijd na de gebeurtenis. “Men volgt”. Maar het is in dit geval ook niet nodig. Het gaat er om dat er voldoende inkomsten gegenereerd worden om de stijging van de rente (het verlies op obligaties) op te vangen. Daarenboven dwingt een niet te fijn afgesteld systeem ons niet in de fuik van de zigzag-bewegingen. Dit laatste is essentieel voor een verzekering. Het handelen moet tot een redelijk minimum beperkt blijven. Het heeft ook geen zin om te snel in- en uit de markt te stappen. Het systeem moet zeker zijn zonder al te veel verliesgevende transacties, want dan zou het vertrouwen snel ontvallen.
Men ziet in de grafiek (en ook in de cijfers in het boven opgenomen staatje) dat er ook winst gegenereerd wordt als de rente daalt. Dat doet de obligatieportefeuille in een dergelijke periode ook. Deze winst heeft dus niets met de verzekering te maken maar niets let u om een extra stukje winst te maken op het moment dat u er redelijk zeker van bent dat de rente daalt. In het staatje is de winst op de dalende rente zelfs groter dan die op de stijgende rente. Dit is tijdelijk. De periode onder studie zag een daling van de rente van ruwweg 6% naar 3%, zodat het logisch is dat de winsten op dalingen domineren. Maar dat hoeft natuurlijk niet altijd zo te zijn. Het ziet er sterk naar uit dat wij in de komende (lange) periode te maken gaan krijgen met overwegend stijgende rentepercentages.

Het volgsysteem toegepast op de Nederlandse 10-jaars rente

Als wij het hebben over de Nederlandse 10-jaars rente dan hebben wij het over het effectieve rendement op de Nederlandse staatsleningen met een gemiddelde looptijd van 10 jaar.
De resultaten over dezelfde periode waren als volgt:

Tabel 2
Resultaten	systeem op	10-jaars	Nederlandse	Staat
Periode	01-01-2000	31-12-2010

	Aantal	Winst	In %	Verlies	In % .
Transacties	23	16	70	7	30
Waarvan up	10	7	70	3	30
Waarvan down	13	9	69	4	31

Opbrengst	Totaal	Up	Down
Bruto winst	5,66	2,21	3,45	in % punten
Verlies	0,94	0,34	0,60
Netto	4,72	1,87	2,85
% van bruto	83,3	84,4	81,6

U ziet dat de resultaten op de Nederlandse 10-jaars staatsobligaties zeer vergelijkbaar zijn met die op de Amerikaanse 10-jaars Treasuries. Dit getuigt ervan dat de bewegingen in de rente van deze twee gebieden, ieder beheerd door een eigen “Centrale Bank”, grosso modo niet ver uit elkaar liepen in de onderhavige periode (daarmede is niet gezegd dat de absolute rentestanden niet sterk van elkaar kunnen afwijken). Het verschil in opbrengst is te wijten aan de iets hogere volatiliteit van de Amerikaanse rente.

Wat betekent bovenstaande winst-op-rente voor de obligatiekoersen?

Eerst een paar technische opmerkingen:

Een obligatie loopt natuurlijk nooit precies 10 jaar. Men werkt daarom met een index ofwel een mandje van een aantal obligaties die gezamenlijk de 10-jaars rente reflecteren. Ook dat is niet altijd precies 10 jaar want deze methode van berekening is ook afhankelijk van wat er op enig moment aan obligaties beschikbaar is.
Zo wordt in Duitsland de Bund berekend. De Bund is een standaard termijncontract op een mandje van leningen van de Duitse Overheid met een resterende looptijd van 8,5 tot 10,5 jaar.
De Bundfuture is de meest verhandelde obligatiefuture in Euroland en misschien zelfs wel ter wereld. Ook de derivatenhandel rond de Bund behoort tot de meest liquide markt in de wereld. De Bund wordt daarom algemeen gezien als een goede Benchmark voor obligaties.
Nog een begrip uit de obligatiewereld dat voor ons verhaal van belang is, is de Modified Duration, Dit is een cijfer dat dagelijks voor iedere obligatie wordt opgesteld en gepubliceerd. De Modified Duration van een obligatie geeft aan de mate waarin de koers van een obligatie verandert als het vergelijkbare marktrendement 1% stijgt dan wel daalt. Deze maatstaf is in feite bepalend voor de omvang van uw dekkingsoperatie. Als dit cijfer niet te vinden is in de literatuur waarover u beschikt dan zal uw broker u er zeker over in kunnen lichten.

De rente in Nederland en die op de Duitse Bund ontlopen elkaar niet veel. Doorgaans noteert de Duitse rente fractioneel lager (op dit moment ongeveer 20 basispunten) maar hun bewegingen lopen ongeveer parallel. Omdat er in Nederland geen mandje van 10% staatsleningen genoteerd wordt en teneinde dit artikel niet moeilijker te maken dan het al is, hebben wij de signalen die wij op het Nederlandse effectieve rendement ontvingen laten gelden als aan- en verkoopsignalen op de Duitse Bund. De Duitse Bund eindigde het jaar 1999 met een slotkoers van 101,72. De slotkoers aan het einde van het jaar 2010 bedroeg 125,31. De top kwam op 31 augustus 2010 toen de koers 134,77 bereikte. Sindsdien is er dus sprake van een forse daling (lees: rentestijging).

Tabel 3
Resultaten	systeem op	Duitse	Bund .
Periode	01-01-2000	31-12-2010

	Aantal	Winst	In %	Verlies	In % .
Transacties	23	18	78	5	22
Waarvan up	13	10	77	3	23
Waarvan down	10	8	80	2	20

Opbrengst	Totaal	Up	Down
Bruto winst	56,3	37,6	18,7	in % punten
Verlies	9,8	8,1	1,7
Netto	46,5	29,5	17,1
% van bruto	82,7	78,4	91,1

N.B. Bij het lezen van bovenstaand overzicht dient u zich te bedenken dat wat in het percentenstaatje down was (rente verkopen), voor de obligatiehouder positief is (obligatie kopen).
Opvallend is het dat twee verliesgevende transacties op de rente toegepast op de obligatiekoersen winst genereerden. Dit is toevallig. Het verlies op rente was zeer gering in deze gevallen. De obligatiekoers heeft dus wat laat gereageerd.

Conclusie

De conclusie bij het lezen van bovenstaande resultaten is dat een volgsysteem op rente mooie signalen geeft ten behoeve van de relevante obligatiekoersen. Men had ook niet anders kunnen verwachten want de obligatiekoersen bewegen omgekeerd (modified duration!) evenredig aan de rente met dien verstande dat er door markttechnische factoren wel eens een tijdsverschil kan optreden dat door de arbitrage snel zal worden opgeheven en dat mede daardoor ten alle tijde gering zal zijn.
In ons voorbeeld zou u als u telkens tot dekking was overgegaan bij het ontvangen van een long signaal op de rente (short voor de obligatie), een winst geïncasseerd hebben van netto 17,1 obligatiepunten. Let op: dit is voor transactiekosten! Als u 0,2% tot 0,3% kosten rekent per transactie dan houdt u nog steeds 11 punten winst over als dekkingsresultaat. Uiteraard gaat u niet op ieder signaal uw obligaties verkopen of kopen. Bovenstaande resultaten zijn dus puur theoretisch. De werkelijke resultaten worden gehaald via de dekkingsinstrumenten (derivaten) en daar drukken relatief veel lagere kosten op.

(Wordt vervolgd)

Den Haag, 4 februari 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken Vermogensbeheer

Disclaimer
De auteur is verantwoordelijk voor het beleggingsbeleid van Vladeracken BV, een vermogensbeheerder met vergunning van de AFM. Vladeracken BV heeft voor sommige cliënten positie in de hier besproken effecten. Dit stuk is geen beleggingsadvies. Wie de hier besproken systematiek volgt of wenst te volgen doet dat voor eigen rekening en risico. In dit kader wijzen de auteur en Vladeracken BV alle verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit stuk van de hand. De besproken methodiek vertegenwoordigt een hoog risico.

De AEX is eindelijk uitgebroken!

14 oktober 2010/in 2010, Bescherming, Beursjaar/door

Stand AEX op moment van schrijven (14 Oktober 2010): 343,44

De langverwachte uitbraak is dan toch gekomen. Gisteren sloot de AEX Index op 341,27.

Dit was een nieuwe top, maar al eerder hebben wij u erop gewezen dat er sprake was van een weerstandgebied dat doorschreden moest worden wilde men heel zeker zijn van zijn zaak. De top van dit weerstandgebied lag op 343,32. En daar ging de AEX hedenochtend doorheen. De situatie is nu dus zo dat de AEX uitgebroken is uit zijn gelijkbenige driehoek. Dit gebeurde onder hoge omzet. De koers ligt duidelijk boven zijn lange termijn gemiddeldes. Er is een hogere top en een hogere bodem gezet. Amsterdam sluit zich dus bij de grote beurzen aan die al langere tijd in een uptrend zaten, zoals New York en Frankfurt. De enige kritiek die men nog op Amsterdam kan hebben is dat er nog geen Golden Cross is verschenen, maar gegeven alle andere positieve elementen kan en mag men ervan uitgaan dat dit laatste signaal niet lang meer op zich zal laten wachten. Nu de uitbraak een feit is, is uit de gelijkbenige driehoek een doel te berekenen dat iets boven 400 ligt. Uiteraard zullen er onderweg obstakels opduiken, maar de beurs is op weg naar een duidelijk hoger niveau.

Onze Strategie in de komende tijd

Wij hebben al onze dekkingen opgeheven en wij gaan long op brede schaal. Daar waar dit gunstig lijkt kopen wij de laatste verkochte Calls terug. Onze long-posities in edele metalen en grondstoffen houden wij aan. In de dollar blijven wij short.

Den Haag, 14 oktober 2010
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Disclaimer
De auteur is verantwoordelijk voor het beleggingsbeleid van Vladeracken BV, een vermogensbeheerder met vergunning van de AFM. Dit stuk is geen beleggingsadvies. Wie conform bovenstaande ideeën belegt of wenst te beleggen doet dat voor eigen rekening en risico. In dit kader wijzen de auteur en Vladeracken BV alle verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit stuk van de hand.

Aalberts, een mooi extra dividend.

2 september 2010/in Aalberts, Aandelen, Beleggingsstrategie, Calls Schrijven, Opties/door

Aalberts en de kredietcrisis (2 september 2010)

Het beursgenoteerde Aalberts Industries is al langere tijd een vaste waarde in de portefeuilles van onze cliënten. Maar in de afgelopen twee jaar is weer eens gebleken hoe cyclisch Aalberts wel is.

Het stilvallen van de geldmarkt in 2008 als gevolg van de kredietcrisis, heeft wereldwijd geleid tot een scherp gevecht om werkkapitaal. En de makkelijkste manier om werkkapitaal vrij te maken (en dus minder korte termijn financiering nodig te hebben) bleek het acuut afbouwen van voorraden. De snelste manier om dat te doen is om bij toeleveranciers geen nieuwe onderdelen te bestellen en bedrijven zoals Aalberts hebben dat in 2009 geweten.

Daarbij moet gezegd worden dat Aalberts weliswaar haar omzet sterk zag teruglopen, maar dat de resultaten van het bedrijf daarbij wonderwel overeind bleven. Aalberts is per saldo niet in financieringsproblemen gekomen en heeft haar aandelenkapitaal daarom ook niet zien verwateren.

Tussentijds opbrengst genereren

Een koersdaling op de beurs was echter onvermijdelijk en de koers is nog altijd niet hersteld tot de oude niveau’s. Misschien komt dat nog, maar dat zal tijd vergen. En intussen zitten aandeelhouders met aandelen waarop weinig verdiend wordt. En dus hebben wij, mede ingegeven door onze analyse dat aandelenbeurzen in een fase van neerwaartse correctie verkeren, in juni de stap genomen om call opties te schrijven op ons bezit in Aalberts.

Calls schrijven

Bij het schrijven van een call verkoopt u een recht aan de koper van de optie. Dit recht is het recht voor de koper om uw aandelen te mogen kopen van u tegen een vooraf overeengekomen prijs (de uitoefenprijs), binnen een vooraf overeengekomen termijn (de looptijd). Wij schreven (lees verkochten) op de helft van het bezit aan aandelen Aalberts, calls AAI (de optiecode voor Aalberts) juli 2010 € 11,00 a € 0,50 per stuk. Concreet betekent dit dat wij de koper het recht gaven om de helft van onze aandelen Aalberts te kopen voor € 11,00 per stuk gedurende de periode tot en met de derde vrijdag van juli 2010. Voor dit recht betaalde de koper ons € 0,50 per stuk (waar de transactiekosten ad € 0,05 per stuk nog vanaf gaan), zodat, mochten wij de aandelen moeten verkopen, de aandelen ons per saldo € 11,45 zouden opbrengen. Op dat moment was de koers van het aandeel zelf € 11,10, waarmee wij ongeveer 3% extra opbrengst konden verwachten.

Calls doorrollen

Op 16 juli 2010 bleef de koers van het aandeel gedurende de dag voortdurend boven € 11,00 bewegen om uiteindelijk te sluiten op € 11,22. Voor de koper van onze calls zou het aantrekkelijk geweest zijn om het recht uit te oefenen. Immers, hij zou de aandelen via de calls voor € 11,00 kunnen kopen en ze op de beurs voor € 11,22 kunnen verkopen. Wij besloten echter dat wij de aandelen niet kwijt wensten te raken. En dus moesten wij de calls terugkopen nog voordat de oorspronkelijke koper zijn rechten zou uitoefenen. Maar die calls zouden ons € 0,52 kosten en dat zou betekenen dat wij per saldo niets verdiend hadden terwijl wij nog steeds van mening waren dat de beurs voorlopig eerder zou dalen dan zou stijgen. Wij hebben toen besloten om de calls “door te rollen”. Dit betekent dat wij de geschreven opties teruggekocht hebben en nieuwe opties daarvoor in de plaats verkocht hebben, echter met een langere looptijd namelijk met een looptijd tot en met de derde vrijdag van augustus 2010 en een hogere uitoefenprijs (de nieuwe verkoopkoers voor de aandelen werd € 11,50). Voor die opties ontvingen wij € 0,46, de kosten per optie bedroegen (aan- en verkoop samen) € 0,10 zodat van de oorspronkelijke opbrengst van € 0,50 na kosten € 0,29 over bleef. Maar, als de augustus calls zouden worden uitgeoefend, dan zouden wij nu niet € 11,00 maar € 11,50 voor de aandelen gekregen hebben.

Calls uitoefenen

In augustus, op 20 augustus jongstleden om precies te zijn, was de koers van Aalberts (door beter dan verwachte resultaten over het eerste half jaar) tot € 11,85 gestegen. En dat zou beteken dat wederom de koper van de calls de rechten zou uitoefenen en wij derhalve gedwongen zouden worden om de aandelen, nu voor € 11,50, te verkopen. Wij hebben daarom opnieuw gekeken of doorrollen een optie was. Maar wij constateerden dat de beurs was gestegen en dat de kansen op een daling juist waren toegenomen. Wellicht zou het interessant zijn om de aandelen nu wel te laten verkopen en te proberen om de aandelen daarna goedkoper terug te kopen. Daarom hebben wij de calls ditmaal niet doorgerold, maar ze laten uitoefenen.

Puts schrijven

Om te proberen om de aandelen goedkoper terug te krijgen kan men natuurlijk gaan wachten tot de koers gedaald is. Maar er is ook nog een andere mogelijkheid. Men kan ook een put optie schrijven / verkopen. Een put optie geeft de koper het recht om aandelen gedurende een vooraf afgesproken termijn en voor een vooraf afgesproken prijs te verkopen aan de schrijver van de put. Maar wij willen de aandelen weer hebben en vinden het dus niet erg als iemand ze aan ons verkoopt. Wij hebben de put Aalberts december 2010 € 12,00 verkocht. Daar kregen wij € 0,90 per stuk voor. Dat zou betekenen dat wanneer het put-recht door de koper van onze optie wordt gebruikt, wij de aandelen moeten kopen voor € 12,00 per stuk. Maar omdat wij een opbrengst van € 0,90 hebben gekregen zouden de aandelen ons voor transactiekosten € 11,10 gaan kosten.

Netto resultaat

Wij hebben voor de calls netto € 0,29 ontvangen. De aandelen zijn verkocht voor € 11,50 waarop nog € 0,05 kosten in mindering gebracht zijn. Netto hebben wij dus ontvangen € 11,74. Als wij de aandelen terug moeten kopen, dan kosten zij ons € 12,00 plus € 0,05 kosten minus € 0,90 die wij voor de put gekregen hebben plus € 0,05 kosten voor de verkoop van de puts, ofwel € 11,20 netto.

In totaal betekent dit een opbrengst van € 0,54 of 5% per aandeel, een mooi extra dividend.

Risico

Uitgaande van het feit dat wij aandelen Aalberts in de portefeuille willen houden, is het risico van deze strategie, dat de koers gaat stijgen tot (ver) boven € 12,00 en dat de put-rechten dan niet worden uitgeoefend. Weliswaar is de put-opbrengst dan voor ons, maar wij hebben de aandelen niet meer en profiteren dan ook niet meer van verdere koersstijgingen. Ons risico bestaat in dit geval dus uit een stuk gemiste opbrengst. Zou de koers van de aandelen juist dalen, dan worden wij gedwongen om de aandelen te kopen en komt verder koersverlies ook voor onze rekening. Maar dat zou ook gebeurd zijn als wij de aandelen gehouden hadden en niets gedaan hadden. Kortom, per saldo zou dan in ieder geval het extra rendement ontvangen zijn.

Den Haag, 2 september 2010
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken Vermogensbeheer

Disclaimer
De auteur is verantwoordelijk voor het beleggingsbeleid van Vladeracken BV, een vermogensbeheerder met vergunning van de AFM. Vladeracken BV heeft voor sommige cliënten positie in de hier besproken effecten. Dit stuk is geen beleggingsadvies. Wie in de hier besproken effecten belegt of wenst te beleggen doet dat voor eigen rekening en risico. In dit kader wijzen de auteur en Vladeracken BV alle verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit stuk van de hand.

Berichten

Naked Short in Aandelen

Het kopen van de VIX

Een exitsysteem

Wat koopt men?

Strategie

Kosten

De Risico’s

Algehele Conclusie

Den Haag, 10 juni 2011 Gijsbrecht K. van Dommelen Vladeracken BV

ETFS Double Short

Koershistorie

Conclusie

Hoeveel ETF’s heeft men nodig?

De Risico’s

Nog meer Beschermingstechnieken

Den Haag, 3 juni 2011 Gijsbrecht K. van Dommelen Vladeracken BV

Het kopen van Puts

De nadelen van de Put

De aankoop van Sprinters Short

Vergelijking met de verkochte Call

De Praktijk

Hoeveel Sprinters moet u aankopen om uw portefeuille te beschermen?

De Risico’s

Den Haag, 27 mei 2011 Gijsbrecht K. van Dommelen Vladeracken BV

Verkopen van Calls

Type Call

Calls verkopen op Indexen

Gebruik een Volgsysteem

De Praktijk

Hoeveel calls moet u verkopen op uw portefeuille?

De Risico’s

Meer Beschermingsmethodes

Den Haag, 20 mei 2011 Gijsbrecht K. van Dommelen Vladeracken BV

Het schrijven van Calls

Turbo’s, Sprinters, Speeders

Voorbeeld

Het Risico

De MA250-15

Margin

De Realiteit

Conclusie

Den Haag, 15 april 2011 Gijsbrecht K. van Dommelen Vladeracken BV

Bescherming tegen rentestijging in een obligatieportefeuille, deel 2

De Future

De Optie

De Speeder, Sprinter, Turbo etc.

De ETF

Conclusie

Gratis signalen ontvangen

Den Haag, 10 februari 2011 Gijsbrecht K. van Dommelen Vladeracken Vermogensbeheer

Bescherming tegen rentestijging in een obligatieportefeuille

Het volgsysteem toegepast op de Amerikaanse 10-jaarsTreasury

Het volgsysteem toegepast op de Nederlandse 10-jaars rente

Wat betekent bovenstaande winst-op-rente voor de obligatiekoersen?

Conclusie

Den Haag, 4 februari 2011 Gijsbrecht K. van Dommelen Vladeracken Vermogensbeheer

Onze Strategie in de komende tijd

Den Haag, 14 oktober 2010 Gijsbrecht K. van Dommelen Vladeracken BV

Aalberts en de kredietcrisis (2 september 2010)

Tussentijds opbrengst genereren

Calls schrijven

Calls doorrollen

Calls uitoefenen

Puts schrijven

Netto resultaat

Risico

Den Haag, 2 september 2010 Gijsbrecht K. van Dommelen Vladeracken Vermogensbeheer

Contact

Locatie

Wij werken samen met

Volg ons

Den Haag, 10 juni 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Den Haag, 3 juni 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Den Haag, 27 mei 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Den Haag, 20 mei 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Den Haag, 15 april 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Den Haag, 10 februari 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken Vermogensbeheer

Den Haag, 4 februari 2011
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken Vermogensbeheer

Den Haag, 14 oktober 2010
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken BV

Den Haag, 2 september 2010
Gijsbrecht K. van Dommelen
Vladeracken Vermogensbeheer